X
تبلیغات
تازه های علوم اجتماعی کــاشمر - نقدی بر کتاب مطالعات اجتماعی( بررسی میزان اثر بخشی کتاب مطالعات اجتماعی )
ارائه جدید ترین مطالب ونکات درسی در علوم اجتماعی

اگر ما یاد گیری را کسب دانش در باره ی موضوعاتی بدانیم که از طریق مطالعه ، تجربه وآموزش حاصل می شود . بنابر این باید یادگیری موجب تغییر در رفتار شود .تمرین و تجربه فردی دانش آموزان در این زمینه بسیار مؤثر است. بنابر این کتب درسی علوم اجتماعی باید به گونه ای تنظیم شوند که زمینه برای رسیدن به این دو هدف یعنی تمرین و تجربه را برای فراگیران فراهم کنند. هر چه اثر بخشی کتب مزبور بیشتر باشد این هدف بیشتر تحقق پیدا خواهد کرد.  

بررسی کتاب مطالعات اجتماعی از زوایای گوناگون

1) میزان درستی چینش و ساختار محتوایی کتاب

            یکی از شاخص های پایه ای برای اثربخش بودن یک کتاب آموزشی نحوه چینش و ساختار محتوایی مطالبی است که جزو مواد ضروری تفهیم موضوع است . بر این اساس نگاهی به فهرست کتاب مطالعات اجتماعی خواهیم داشت برای این که از این جهت اثر بخشی آن را ارزیابی کنیم ، ابتدا عناوین فصول کتاب ارائه می شوند:

-        فصل اول ( شکل گیری زندگی اجتماعی : 23-1)

-        فصل دوم ( نظام اجتماعی : 45-24)

-        فصل سوم ( نظام خانواده : 67-46)

-        فصل چهارم ( نظام اقتصادی : 102-68)

-        فصل پنجم ( نظام سیاسی : 133-103)

با توجه به این که مبنا و الگوی نظری در تألیف این کتاب ، الگوی نظام اجتماعی تالکوت پارسونز جامعه شناس معروف امریکایی است، انتظار این بود که تمامی این الگو و خرده نظام های آن به ترتیب ارائه شوند تا تفهیم و تدریس بهتر صورت می گرفت .

بر این اساس چنانچه الگوی چینشی مطالب کتاب مزبور به این ترتیب باشد ربط منطقی میان مطالب فصل ها و دروس بهتر حفظ می شود و دانش آموز و معلم بهتر می توانند فهم کامل و سیستمی از جامعه و خرده نظام های آن پیدا کنند . این ترتیب بدین شرح است:

-        فصل اول : اهمیت جامعه و ضرورت زندگی اجتماعی

-        فصل دوم: جامعه همانند یک نظام اجتماعی

-        فصل سوم :خرده نظام اجتماعی

-        فصل چهارم : خرده نظام اقتصادی

-        فصل پنجم: خرده نظام فرهنگی

-        فصل ششم: خرده نظام سیاسی

-        فصل هفتم: خرده نظام حقوقی

لازم به ذکر است که در کتاب حاضر انتخاب نظام خانواده به عنوان یک خرده نظام ( فصل 3 کتاب) جای بحث و تأمل دارد (زیرا خانواده بیشتر نهاد است تا یک خرده نظام) و این درحالی است که اصولاً از" خرده نظام فرهنگی " نیز نامی به میان نیامده است.

 

(2) میزان درستی محتوای مطالب کتاب

            برای سنجش این شاخص اثر بخش نیز باید به محتوای فصول ( درس ها) مراجعه کرد و میزان ربط منطقی آن ها را با محور فصل ها ارزیابی کرد. واضح است هرچه وجود عناوین و مطالب بی ربط در" دروس" بیشتر باشدو نیز چینش دروس نامناسب تر باشد احتمال اثربخشی مطالب نیز کمتر خواهد بود. از این جهت مروری مختصر و نمونه وار بر عناوین دروس و محتوای کتاب مطالعات اجتماعی خواهیم داشت.

به عنوان نمونه در فصل اول ( شکل گیری زندگی اجتماعی ) انتخاب موضوع شناخت محیط اجتماعی به عنوان درس اول نامفهوم و نامناسب است و مدرس و دانش آموز کمتر متوجه می شوند که چرا بحث شکل گیری زندگی اجتماعی باید با یک موضوع شناختی که نسبتاً موضوعی سنگین است شروع شود. هم چنین در درس پنجم که راجع به تأثیرات گروه بر فرد است بهتر بود تأثیرات متقابل فرد بر گروه نیز از منظر روان شناسی اجتماعی در عنوان می آمد.

و یادر همین فصل تعریفی از ارزش و هنجارارائه شده است و بر حسب همین تعاریف تفاوت هایی نیزاز طریق مثال ها عنوان شده است اما در ادامه ، در درس های بعد در موارد متعدد مصادیق این دو مفهوم چنان با یکدیگر خلط شده اندکه دانش آموز را سر در گم می کند مثلاً در فصل 2 درس اول بحث مربوط به انتظارات نقش ، مثال های آورده شده برای تعریف حقوق نقش ( نمونه: فرزندان دیگر خانواده احترامی نه در حد والدین بلکه کم تر برای او قائل باشند)واژه احترام را قبلاً ارزش دانسته ایم اما در این جا به عنوان رفتاری خاص( الگوی عمل) آورده شده است. و مواردی مشابه ،در متن درس تقریباً به کرات مشاهده می شود   

در فصل دوم نیز ، چون درس سوم ( نظام اجتماعی) مبنای بحث است بهتر بود به عنوان درس اول انتخاب می شد. به هر حال علیرغم مطالب ارزشمند و آموزشی این کتاب ، هم چنان اثربخشی آن از لحاظ چینش فصل ها و دروس محل تردید است.

(3) میزان درستی توصیه های داده شده به دانش آموزان

            در بخش "دانش آموز عزیز" به اصطلاح توصیه های آموزشی خطاب به دانش آموزان راجع به نحوه خواندن کتاب ارائه شده است ؛ بدون این که همین توصیه ها برای مدرس کتاب حسب مقتضیات نقش آموزشی وی ارائه شده باشد.

می دانیم که یکی از رویه های اثربخشی تدریس به ویژه در این مقطع تحصیلی آماده سازی ذهنی خود مدرسان این گونه کتاب ها است .اگرچه این امر توسط دوره های ضمن خدمت انجام می پذیرد اما بهتر بود در دو کادر جداگانه حسب نقش متفاوت مدرس کتاب ( آموزش دهنده) و دانش آموز ( آموزش گیرنده) توصیه های راهبردی به صورت مجزا می آمد.

اما اجازه دهید خود محتوای این توصیه های دانش آموزی را که در بخش مربوطه طی 2 صفحه آمده است نیز ارزیابی کنیم. این ارزیابی از چند جهت به سنجش اثربخشی این بخش مهم از کتاب کمک می کند:

 

الف- سنجش شکلی

معمولاً توصیه های پایه ای کتاب های درسی طبق رویه جدید و تکنولوژی های مدرن آموزشی با شکل مناسب ، ترتیب بندی درست ، نکته گویی مختصر ولی مفید و مانند آن ، آن هم با رنگ آمیزی مناسب ارائه می شوند که از نظر زیبایی شناسی نظر دانش آموز و خواننده را به خود جلب کنند. متأسفانه این بخش فاقد این ویژگی ها و جذابیت ها است. پنجاه سطر مطلب پشت سرهم طی 2 صفحه به صورت بسیار فشرده و بدون عنوان گذاری و رنگ آمیزی و کادر بندی هندسی آمده است که این گونه چینش و اصطلاحاً لی اوت Layout یا صفحه بندی بسیار خسته کننده است و اصولاً نمی تواند نظر دانش آموز را به خود جلب کند. بهتر است گروه علوم اجتماعی دفتر برنامه ریزی و تألیف کتب درسی به این نکته توجه داشته باشد و گام های بیشترو مؤثرتری برای تحقق اهداف آموزشی کتاب بردارد.

 

 

ب- سنجش محتوایی

            همان گونه که گفته شد اثربخشی این قسمت پایه ای از کتاب که حکم خطوط راهنما و Guideline را دارد و معمولاً در کتب آموزشی پایه Textbookمرسوم است ؛ بسیار حساس است. اما برخی نکات ذکر شده در آن خوب انشاءنشده است. از جمله می توان به این موارد اشاره کرد:

-        بحث نحوه تقویت صلاحیت های اجتماعی اقتصادی سیاسی فرهنگی دانش آموزان ( صفحه اول: پاراگراف اول)

-        بحث پرهیز از یادگیری طوطی وار ( صفحه دوم : پاراگراف اول)

-        بحث نمره ارزشیابی درس ( صفحه دوم : پاراگراف چهارم)

-        بحث تکیه صرف بر محفوظات ( صفحه دوم: پاراگراف پنجم)

-        بحث درک مفاهیم اساسی ، ارزش یابی مسائل اجتماعی . مانند آن ( صفحه دوم : پاراگراف ششم)

روی هم به نظر می رسد میزان اثر بخشی توصیه های دانش آموزی کتاب مطالعات اجتماعی به دلایل "شکلی و محتوایی" کمتر از حد مورد نظر است.

 

(4) میزان درستی فعالیت های خواسته شده از دانش آموزان

          در مجموع حدود 80 عنوان فعالیت به تفکیک در 30 درس کتاب آمده است و طی آن ها از دانش آموزان خواسته شده است تا در مورد این فعالیت ها" بررسی و گفتگو"  کنند. نفس چنین درخواستی مطلوب است و چنانچه در عمل بتواند قابلیت اجرا داشته باشد به اثربخشی آموزشی کتاب از طریق مشارکت فعالانه و جدی دانش آموزان کمک می کند. البته در این جا بحث سنجش اثربخشی محتوای "فعالیت ها" نیز از دو جهت می تواند صورت گیرد:

اول،سنجش شکلی فعالیت ها ، که از این نظر عموماً شکل درخواست فعالیت ها که شامل بررسی ، گفتگو ، نوشتن و مانند آن است نسبتاً صورت درستی دارد.دوم، سنجش محتوایی فعالیت ها ، که از این لحاظ نیز چنانچه موارد خواسته شده در هر فعالیت به کمترین حد خود ضمن حفظ انسجام برسد اثربخشی بهتری خواهد داشت.

دلیل این است که خواستن فعالیت های بی شمار بدون اولویت بندی آن می تواند اثربخشی فعالیت را کاهش دهد. متأسفانه در این زمینه کمتر از مقوله بندی فعالیت ها ، نکته گذاری ، اولویت بندی استفاده شده است. مرحله بندی فعالیت ها نیز به ترتیب اهمیت اصولاً نیامده است.

 

(5) میزان درستی انطباق محتوا با اهداف کتاب

          و بالاخره به آخرین بخش از الگوی نظری تحلیلی که مبنای سنجش اثربخشی کتاب مطالعات اجتماعی سال اول دبیرستان است می رسیم.این بخش راجع به اثربخشی میزان انطباق اهداف تألیف کتاب و محتوای آن است. این اهداف در ابتدای هر فصل و در کادر مجزا آورده شده است. برای سنجش اثربخشی می توان رویه سنجش شکلی و محتوایی این اهداف را مبنا قرار داد:

الف- سنجش شکلی

            کل اهداف مورد نظر با شماره گذاری در ابتدای هر فصل آمده است. از آن جا که تفکیک کردن این اهداف و انطباق آن با محتوای دروس صورت نگرفته است لذا کمتر مشخص است که کدام یک از این اهداف با دروس مربوطه ارتباط پیدا می کنند.

بهترین و اثر بخش ترین راه برای افزایش بازدهی کتاب این است که علاوه بر ترسیم اهداف کلی هر فصل به تفکیک دروس نیز این کادربندی برای اهداف هر درس به صورتی مجزا صورت بگیرد.

ب- سنجش محتوایی

            در پایان هر فصل نیز کادر "مروری بر فصل" آمده است که جزو تکنولوژی های جدید آموزشی است. منتهی چنین کادری برای هر درس نیامده است. می دانیم که جهت افزایش اثربخشی کتاب های آموزشی           لازم است که این موارد به ترتیب زیر ارائه شوند:

-        اهداف کلی در ابتدای هر فصل

-        اهداف جزئی در ابتدای هردرس

-        مرور کلی در انتهای هر فصل

-        مرور جزئی در انتهای هر درس

-        طرح پرسش های کلی در پایان هر فصل

-        طرح پرسش های جزئی(تستی و تشریحی) در پایان هر درس

لازم به ذکر است که برای سنجش خود جوش این اثربخشی می توان صفحه جداگانه ای در پایان هر درس برای ارزیابی کردن درس توسط دانش آموز تهیه کرد تا بهتر بتوان تشخیص داد آیا درس ها به اهداف پیش بینی شده رسیده اند یا نه؟
+ نوشته شده در  ساعت 9:33 بعد از ظهر  توسط م.ر.فاطمی پور  |